İngiltere’de iki gencin ölümü ve çok sayıda öğrencinin etkilendiği meningokok hastalığı tüm dünyada yankı uyandırmıştır. Bu amaçla Türkiye EKMUD Erişkin Bağışıklama Çalışma Grubu olarak meningokok hastalığı ve aşılara dikkat çekmek amacı ile bu bildiri hazırlanmıştır.
İnvaziv meningokokal Hastalık Epidemiyolojisi
Neisseria meningitidis, yüksek mortalite ve morbidite ile ilişkili olan invaziv meningokokal hastalığın etkenidir. Bu hastalık tablosu sıklıkla çocukluk döneminde ortaya çıkabilmekle beraber her yaş grubunda görülebilir. İnvaziv hastalık gelişme oranlarının hayatın ilk yılındaki bebeklerde en yüksek olduğu bildirilmektedir; bunu 1-4 yaş grubu izlemektedir. Adölesan ve genç erişkinlerde invaziv hastalık oluşmasa dahi bu kişiler hastalığın yayılmasına neden olabilmektedirler Akut pürülan menenjit, meningokoksemi, pnömoni, artrit gibi birçok klinik tabloya neden olabilir. Dünya genelinde yılda yaklaşık 1,2 milyon meningokokal hastalık meydana gelmektedir. Bunların %10’a yakını ölüm, %10-20’ye yakını da ciddi sakatlıklarla (uzuv ampütasyonu, mental gerilik, ciltte nekroz, duyma kaybı gibi) sonuçlanmaktadır.
İnvaziv meningokokal hastalıklar, bulunduğu toplum için yıkıcı nitelikte olan enfeksiyonlardan biridir ve topluluk içinde kısa sürede çok sayıda bireyi enfekte edebilir. Klinik olarak ilk kez 1805 yılında tanımlanmış olup, günümüzde dünya genelinde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. En büyük salgınlar özellikle Sahra altı Afrika’daki menenjit kuşağında görülse de hastalık iklimden bağımsız olarak herhangi bir ülkede ortaya çıkabilmektedir. Endemik dönemde daha çok küçük çocuklarda izlenirken, salgın dönemlerinde adölesanlar ve genç erişkinler de belirgin olarak etkilenebilmektedir. Ayrıca hastalık ılıman bölgelerde kış-ilkbahar döneminde, tropikal bölgelerde ise kurak mevsimde artış göstermektedir. Birleşik Krallık’ta Mart 2026’da Kent Üniversitesi ve Canterbury bölgesiyle ilişkili gençler arasında bildirilen invaziv meningokokal hastalık salgınında kısa sürede 20 olgu ve 2 ölüm görülmüş, olguların bir kısmı N. meningitidis grup B ile doğrulanmıştır. Bu gelişme, meningokokal hastalığın gelişmiş ülkelerde de görülebildiğini, genç nüfusta dahi çok hızlı ilerleyebildiğini, ölümcül seyredebileceğini ve salgın yönetiminde erken tanı, kemoprofilaksi ve hedefe yönelik aşılama programlarının yaşamsal önem taşıdığını bir kez daha ortaya koymuştur.
Bulaşma Yolu ve Risk Faktörleri
Bulaş, insandan insana damlacık yolu ile olmaktadır. Yakın temas, öksürük, hapşırık, öpüşme gibi durumlarda yayılımı artmaktadır. Kalabalık ortamlarda bu nedenle yayılım daha hızlı olmaktadır. Epidemiler sıklıkla 2 ay-2 yaş aralığındaki bebeklerde görülmektedir. Askeri birlik, huzurevi, bakımevi ve hapishane gibi toplu yaşanan ortamlarda erişkin dönemde bölgesel epidemiler görülebilmektedir. Savaş, afet, göç durumları da enfeksiyonun yayılımı kolaylaşarak epidemilere neden olabilmektedir. Bunun dışında endemik bölgeye seyahat edilmesi, geç kompleman eksikliği olması, immünsüpresyon olması, aspleni gibi durumlar erişkin dönemde meningokokal hastalık için yüksek risk oluşturmaktadır. Meningokokal hastalıklar genellikle kış mevsiminin sonlarına doğru ve ilkbahar aylarında artış göstermekle beraber hemen her mevsim karşımıza çıkabilmektedir. Meningokokal hastalığın klinik belirtiler, geçici ateş ve bakteriyemiden, klinik semptomların başlamasından sonraki saatler içinde hızla ölümle sonuçlanan fulminan hastalığa kadar geniş bir yelpazede görülebilmektedir. İnvaziv sistemik hastalık en sık menenjit-meningoensefalit ve menenjitin klinik kanıtı olmadan meningokoksemi, sepsis olmadan bakteriyemi, kronik enfeksiyonlar şeklinde karşımıza çıkabilmektedir. Klinik tablolardan en sık görüleni menenjittir.
N.meningitidis, invaziv hastalık yapmadan insan nazofarenksinde kolonize olarak kalabilmekte ve solunum sekresyonlarının yakın teması ile insandan insana geçebilmektedir. Taşıyıcılık oranını etkileyen diğer faktörler cinsiyet, yaşanılan coğrafya, sigara kullanımı, hac ziyareti, kalabalık ortamlar, solunum yolu enfeksiyonu geçiriyor olmak ve düşük sosyoekonomik durum olarak belirlenmiştir.
Korunma
Hastalıktan korunmada en iyi yöntemin aşı ile bağışıklama olduğu bilinmektedir. Meningokokal hastalık, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından aşı ile önlenebilir hastalıklar grubunda tanımlanmaktadır.
Ülkemizde yalnızca konjuge aşı uygulanmaktadır. Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği (EKMUD) Erişkin Bağışıklama Çalışma Grubunun erişkin bağışıklama rehberindeki önerilerine bakıldığında; anatomik veya fonksiyonel aspleni, orak hücreli anemi, geç kompleman (C5-9) komponent yetmezlikleri, ekulizumab gibi kompleman inhibitörü kullanımı olanlara ve HIV ile yaşayan bireylere en az sekiz hafta ara ile iki doz MenACWY aşısı önerildiği görülmektedir. Risk devam ederse beş yılda bir de rapel uygulama önerilmektedir. Aynı grup için MenB-4C aşısı en az dört hafta ara ile iki doz şeklinde önerilmektedir. Bir yıl sonra rapel doz önerilirken risk devam ederse iki-üç yılda bir tekrarı da önerilmektedir. Meningokok izolatlarına rutin ve direk maruz kalan mikrobiyolog gibi laboratuvar çalışanlarına, hastalık için yüksek endemik bölgeye seyahat edenlere ise MenACWY bir doz, MenB aşısı ise en az dört hafta arayla iki doz şeklinde önerilmektedir. Risk devam ederse rapel uygulanabilmektedir. Yurtlarda kalan aşısız veya eksik aşılı üniversite öğrencileri ve askerlik görevini yapan acemilere ise tek doz MenACWY aşısı yapılması önerilmektedir. İngiltere’de gelişen bu salgın bize gençlerimizi meningokok aşısı ile aşılamamız gerekliliğini bir kez daha vurgulamaktadır.
Rutin Aşılama Önerisi
Türkiye’de, Sağlık Bakanlığı’nın ücretsiz sunduğu çocukluk çağı rutin aşılarını içeren Ulusal Aşı Takviminde meningokok aşıları yer almamaktadır, ancak ücret ile erişilebilir durumdadır. Erişkinde rutin uygulamada Suudi Arabistan’a hac ziyaretine gidecek olan bireylere ülkeden ayrılmadan yaklaşık bir ay kadar önce yapılmaktadır. İngiltere’de gelişen salgında yakın temasta bulunan kişilere antibiyotik profilaksisi ve aşılama başlandığı öğrenilmiştir.
Türkiye EKMUD Erişkin Bağışıklama Çalışma Grubu Aşı Politikaları Oluşturma Alt Grubu olarak ülkemizde de böyle bir salgınla karşılaşmamak için öncelikle çocuklar ve gençler olmak üzere risk gruplarına meningokok aşılarının en kısa sürede uygulanması gerekliliğine dikkat çekmek istiyoruz.
Saygılarımızla